Alman basınında yer alan habere göre,
Göttingen Üniversitesi’nden araştırmacılar Türkiye altında büyüyen bir yarık keşfetti.
Araştırmanın yazarı Dr. Koshnaw “Bu levha bölgeyi aşağı çekmeye devam ediyor.
Yarık, Türkiye’den Irak’a doğru takvimden bir yaprağın kopması gibi yayılıyor” dedi.
Araştırma ekibi üç gün önce ajanslara düşen haberle Akdeniz, Karadeniz, Hazar Denizi’ne bölünen eski Tetis Okyanusu’nun levhasında da kopma olduğunu açıkladı. İşte detaylar…
Figure 1Tectonic map of the Middle East showing the main structural features, tectonic plates, and the study area in the northwestern segment of the Zagros fold–thrust belt and foreland basin. The dashed brown box represents the study area. The shaded relief map was generated from the ASTER Global Digital Elevation Map (2011) data set (https://asterweb.jpl.nasa.gov/gdem.asp, last access: 21 March 2019).
Almanya’daki Göttingen Üniversitesi Yapısal Jeoloji ve Jeotermik Bölümü’nden Dr. Renas I. Koshnaw ve araştırma ekibinin yaptığı bir çalışma, Arap ve Avrasya kıta levhaları arasındaki okyanus levhasının koptuğunu ortaya koydu. ‘Solid Earth’ isimli hakemli dergide Kasım 2024’te yayınlanan araştırmanın sonuçlarını, Göttingen Üniversitesi, ocak ayında yayınladığı bir basın açıklamasıyla kamuoyuna duyurdu.
Araştırma ekibinin Zagros Dağları’nın Dünya’nın yüzeyinin bükülmesi üzerindeki etkisini incelediğini aktaran üniversite, şu bilgileri paylaştı: “Göttingen Üniversitesi’nin öncülüğündeki uluslararası bir araştırma ekibi, Irak’ın Kürdistan bölgesindeki Zagros Dağları’nın uyguladığı gücün, Dünya yüzeyinin son 20 milyon yıl içinde bükülmesi üzerinde ne kadar etkisi olduğunu inceledi. Araştırma, günümüzde, Dünya yüzeyinin derininde, (daha önce Arap ve Avrasya kıtaları arasında yer alan okyanus tabanı olan) Neotetis okyanus levhasının yatay olarak koptuğunu ve yarığın Türkiye’nin güneydoğusundan İran’ın kuzeybatısına doğru uzadığını ortaya koydu. Bulgular, Dünya yüzeyinin evriminin, ne ölçüde gezegenin derinlerindeki süreçlerin kontrolünde olduğunu gösterdi.”
‘TEK AÇIKLAMA DAĞLARIN AĞIRLIĞI OLAMAZ’
“İki kıta milyonlarca yıl boyunca birbirine yaklaştığında, aralarındaki okyanus tabanı da kıtaların ötesine, derinliklere doğru kayar. Nihayetinde kıtalar çarpışır ve kaya kütleleri sıra dağlar şeklinde kenarlardan yukarıya kalkar. Bu dağların muazzam ağırlığı, milyonlarca yıl boyunca etraflarındaki Dünya yüzeyinin aşağı doğru eğilmesine yol açar. Zamanla dağlardan erozyona uğrayan dip tortuları burada toplanır ve Orta Doğu’daki Mezopotamya gibi düzlükleri oluşturur. Araştırmacılar, Arap kıtasının Avrasya ile çarpıştığı Zagros Dağı’nın yüküne dayanarak Dünya yüzeylerinin aşağı yönlü eğimini modelledi. Çalışma bölgesinin güneydoğusundaki alışılmadık ölçüde derin çöküntüyü yeniden üretmek için, ortaya çıkan çöküntünün boyutunu Dünya’nın mantosuna dayanarak hesaplanmış topografya ile birleştirdiler. Araştırmacılar, sadece dağların ağırlığının, son 15 milyon yılda oluşan ve tortuyla dolan 3-4 kilometre derinliğindeki çöküntüyü izah edemeyeceğini tespit etti.”
‘BU KADAR ÇOK TORTU BİRİKTİĞİNİ GÖRMEK ŞAŞIRTICIYDI’
Araştırmanın baş yazarı ve Göttingen Üniversitesi’nde doktora sonrası araştırmacısı Renas Koshnaw, yaptıkları çalışmaya ilişkin değerlendirmesinde, “Zagros bölgesinin ortalama topografyası göz önünde bulundurulduğunda, araştırdığımız alanda bu kadar çok tortu biriktiğini görmek şaşırtıcıydı. Bu, alandaki çöküntünün Zagros Dağları’nın yükünün yol açabileceğinden daha büyük olduğu anlamına geliyor” ifadelerini kullandı.
Araştırmacılara göre, bu, halen Arap levhasına bağlı olan, batan okyanus levhasının ek yükünden kaynaklanıyor. Koshnaw da bulgulara ilişkin sözlerini şöyle sürdürdü: “Bu levha, bölgeyi aşağıdan aşağı doğru çekerek daha fazla tortu birikimi için alan açıyor. Türkiye’ye doğru, tortuyla dolu çöküntü çok daha sığ bir hal alıyor; bu da levhanın bu alanda kırıldığını ve aşağı doğru çekme kuvvetini hafiflettiğini gösteriyor.”
‘TÜRKİYE’NİN ALTINDAKİ YARIK BÜYÜYOR’
Öte yandan, bu araştırma, Almanya basınında da kendisine yer buldu. Almanya’da bilim haberleri yapan scinexx sitesi, araştırmayı “Türkiye’nin altında bir yarık büyüyor” başlıklı haberiyle okurlarına duyurdu. Anadolu’nun yüzeyinin derinliklerinde tektonik bir kalıntının olduğu ve bunun Neotetis Okyanusu’nun bir kalıntısı olduğu ifade edilen haberde, “Ancak, jeologlara göre, levhanın uzun zamandır batık olan bu parçası yavaş yavaş kopuyor. Bu yarık Türkiye’nin altında halihazırda oluşmuştu; ama Irak’taki Zagros dağlarının altında böyle bir şey söz konusu değildi. Orada okyanus levhasının devasa ağırlığı dağ ön bölgesini aşağıya çekiyor ve özellikle derin, tortu dolu bir çöküntü yaratıyordu” denildi.
1500 KİLOMETRELİK MESAFE
Zagros Dağları, İran’ın güneydoğusunda bulunan deforme olmuş kabuk kayaçlarından oluşan bir kuşak. Kuzeybatıda Doğu Türkiye’den başlayarak güneydoğuda Umman Körfezi’ne kadar 1500 kilometrelik bir mesafeyi kapsıyor. Bu dağ silsilesi, Güneybatı Asya ve Ortadoğu’nun büyük bir kısmına yayılan Alp-Himalaya Sistemi’nin önemli bir parçası. Zagros Dağları, Afrika, Arap ve Hint kıtasal levhalarının Avrasya levhası ile çarpışması sonucu oluştu. Ayrıca kuzeye doğru gerçekleşen dalma-batma (subdüksiyon) ve Neotetis Okyanusu’nun kapanması bu süreçte önemli rol oynadı.
İTALYAN BASINI: NELER OLUYOR?
İtalyan bilim sitesi Sciencecue da haberi “Neotetis okyanusal plakası parçalanıyor: Türkiye ile İran arasında 1.500 kilometrelik bir yarık oluşuyor. Okyanus tabanında neler oluyor?” diyerek duyurdu. Haberde “Dışarıdan bakıldığında dünya sağlam ve değişmez gibi görünse de yüzeyinin altı hiç de durağan değil” değil denildi.
NEO TESİS OKYANUSU NEDİR?
Tetis Okyanusu veya Tetis Denizi, Paleozoik-Mezozoik-Erken Tersiyer süresince Gondvana ve Lavrasya arasında batı-doğu yönünde uzanan eski okyanus bir okyanus. Tetis Okyanusu’ndan geriye günümüzde Akdeniz, kuzeydeki Paratetis kolundan ise Karadeniz, Aral Gölü ve Hazar Denizi kaldı.
‘İYİ DEĞERLENDİRİLMELİ’
Araştırmacılar, incelemeleri sayesinde yer kabuğundaki çöküntünün yalnızca dağların ağırlığından kaynaklanmadığını, düşünülenden daha büyük olduğunu ortaya koydu. Araştırmaya göre Zagros Dağları’nın altında kalan ağır okyanusal levha, yer kabuğunu aşağı çekerek derin, tortu dolu bir çöküntü oluşturuyor. Bu bulgular, yer kabuğunun yüzey şekillenmesinde Dünya’nın derinliklerindeki süreçlerin ne kadar etkili olduğunu ortaya koyuyor.
Araştırmacılar, bu süreçleri simüle eden bir jeodinamik model geliştirdiler. Çalışmaya katılan Prof. Jonas Kley, “Bu araştırma, Dünya’nın sert dış kabuğunun nasıl işlediğini anlamaya yardımcı oluyor,” dedi. Bu tür modeller sadece Dünya’nın jeolojik tarihini anlamakla kalmayıp pratik uygulamalar için de kullanılabiliyor.
‘MADEN YATAKLARININ ARANMASI’
Habere göre modellerin maden yataklarının aranması veya deprem risklerinin değerlendirilmesi gibi konularda faydalı olabileceği belirtilirken “Türkiye’de sık sık şiddetli depremler meydana geldiğinden, bu süreçlerin daha iyi anlaşılması gelecekteki jeolojik değişikliklerin öngörülmesine ve daha iyi anlaşılmasına katkı sağlayabilir” notu düşüldü.
NACİ GÖRÜR DE UYARMIŞTI
Yer bilimci Profesör Naci Görür, 31 Ocak’ta Diyarbakır belediyesinin ‘Deprem Dirençli Kentler’ Sempozyumu’nda yaptığı konuşmada Bitlis-Zagros fay hattındaki bir depremin Diyarbakır’da büyük felakete neden olabileceğini belirterek Diyarbakır’ı deprem dirençli hale getirmek gerektiğini söylemişti.