Kocasını Askere Uğurlayan Kadınlar

Köse, bu bozlakla ilgili kısa bir değerlendirmede bulunmaktadır: “Nitekim Yusuf öldü haberinin gelmesi üzerine karısıyla evlenen babasına „yanındaki kadının, kendi karısı olduğunu‟ belirten bir dörtlük söylemekle yetinir. Olayda iyi ya da kötü bir sonuç, belirtilmemektedir” (160). Ancak dörtlükten sonra gelen “Kaleden kaleye atılamadım / Kırıldı kanadım tartılamadım” dizelerinde söyleye

nin duyguları ifade edilmektedir. Atılmak sözcüğü, Yusuf‟un askerliği ile ilişkilendirildiğinde saldırmak,

hücum etmek anlamıyla ele alınmalıdır. İkinci dizedeki tartılmak sözcüğü de mecaz anlamıyla düşünüldüğünde kendini tartmak, bir şeyin bütün sonuçlarını düşünmek, hesap etmek demektir. Kanadı kırılmak deyimi ise genelde kolu kanadı kırılmak biçiminde kullanılmakta ve bir şey yapamayacak duruma gelmeyi, çaresiz kalmayı ifade etmektedir. Bozlaktaki iki dize bu şekilde düşünüldüğünde Yusuf‟un, karısıyla babasının evlendiği haberini askerdeyken aldığı düşünülebilir. Haberi alan Yusuf çaresiz kalmış, ne yapacağını bilememiştir, öyle ki kaleden kaleye saldırıya geçememiş, askerlik görevini yerine getirememiştir. Dolayısıyla olayda iyi ya da kötü sonuç belirtil mediğini söylemek yanlış olacaktır.

Sarı buğday-darı ve gelin-karı analojisi incelendiğinde gelin ve karı (eş) terimlerinin halk arasında ne ifade ettiği ortaya konacaktır. Darı, buğdaygillerden bir bitkinin buğday yerine besin olarak kullanılan tohumudur. Sarı buğday ve sarı darının renk ve biçim olarak benzerliği düşünüldüğünde birbiriyle karıştırılması muhtemeldir. Yine de burada bu iki bitkinin tercih edilmesi sadece bu sebepten değildir. Buğday ve darı toprak, üretim ve bereketle ilişkilendirilmelidir. Anne arketipi de doğuran, bakıp büyüten, bereket ve besin sağlayan “annelik” özellikleri ile ilgilidir (Dört Arketip 22). Bu noktada kadının üreten ya da doğuran “anne” kimliği ön plana çıkarılmaktadır.

Kayınbaba-gelin ensestinin anlatıldığı türkülerden biri de “Allı Gelinim” türküsüdür. İbrahim Ethem Yağcı

tarafın dan, Marçal dağı Yörüklerinden derlenen türkü Muğla ve çevresindeki köylerde az bilinen türkülerdendir:

Türküdeki ilk dörtlük askere giden oğul tarafından söylenmiştir. Oğul, bu dörtlükte babasına “ Baba sende yok mu utanır yüzler” diye seslenmektedir. İkinci dörtlükteki ilk iki dize oğlun, son iki dize babanın ağzı

ndan söylenmiştir. Ensest “Baba bu allı gelini garın mı sandın” dizesinde kendini açıkça göstermektedir.

Üçüncü ağızdan üretilen bu türküde baba, oğlunu “aslan” olarak yüceltirken kendini “deyus” diyerek olumsuzlamaktadır:

Türküdeki “allı gelin” ifadesi “al” sözcüğünün göndermeleriyle birlikte düşünülmelidir. “Allı gelin”, al rengin gelinliğin ve duvağın rengiyle ilgili olmasından dolayı yeni evlenmiş gelin anlamına gelmektedir.
Al sözcüğü, “göz alıcılık, dikkat çekicilik” (Bayraktar 149-150) anlamıyla okunduğunda kayınbabanın,

gelinine duyduğu ilgiyi gelinin çekiciliğiyle açıklamak mümkündür. Ayrıca kırmızı renk, “eril hareket ilkesini, ateşi, hükümdarlığı, aşkı, hazzı, gelin ve evlilikle ilgili birtakım hususları ifade eder” (Çoruhlu 186). Kırmızı, güç ve iktidar ilişkisi içerisinde düşünüldüğünde genç, taze ve göz alıcı bir gelinle birlikte olmanın erkeğin iktidarının da bir simgesi olduğunu söylemek yanlış olmayacaktır.

“Merzifonda Öz Gelinine Göz Koyupta Asker Evlâdını öldüren Katil Babanın Destanı”nda yeni evli geliniyle birlikte olan kayınbabanın askerden izne gelen oğlu Rıza‟yı öldürmesi anlatılmaktadır. Rıza‟nın ağzından olay şu şekilde destanlaştırılmaktadır:

Asker Rıza‟nın ağzından yazılan bu destanda ne gelinin ne de kayınbabanın doğrudan konuşmasına yer verilmiştir. Hem gelinine göz koyduğu, hem de oğlunu öldürdüğü için babaya söz hakkı verilmemesi anlaşılabilir, ancak yaşanan olaylarla ilgili gelinin düşüncelerinden ve duygularından söz edilmemesi dikkat çekicidir. Görüldüğü gibi burada baba, oğlunun ağzından “sütü bozuk” olarak nitelendiriliyor. Ayrıca babasına lanet (nalet) edip “beni vuran babanın gülmesin yüzü” (Âşık İbrahim 1) diyen Rıza, karısıyla ilgili ne olumlu ne de olumsuz hiçbir yorumda bulunmuyor. Sadece “İzin aldım da geri döndüm / S

evim yarimin halini perişan gördüm” (Âşık İbrahim 1) diyerek kadının nasıl göründüğünü ifade ediyor. Bu

noktada kayınbaba-gelin ensestinde özne konumunda baba ve oğlun yer aldığını söylemek yanlış olmayacaktır. Ensest mağduru olarak nesneleşen kadın hem Rıza‟nın karısı, hem kayınbabanın gelini ve karısı olarak destanın asıl öznesi olması gerekirken ikinci kez nesneleştirilir. Destan boyunca “gelin” sözcüğüyle anılan kadının sadece adı vardır, kadına dair hiçbir duygu ve düşünceye ise metinde yer

verilmemiştir.

Oğul, genel olarak her dörtlüğün sonunda hedef aldığı dinleyici ve okur kitlesi olan “anneler”e seslenmektedir:
“Genciken beni vurdu anneler” (Âşık İbrahim1). Rıza bir tek yavrusunu başucunda ağlayan annesine emanet etmekte ancak ölümünden sonra karısının başına ne geldiğinden ve karısının neler yaşadığından söz edilmemektedir.

Âşık destanları, genel olarak olayı yaşayan kişilerin ağzından anlatılmaktadır. Böylece âşıklar, destanın inandırıcılığını ve etkileyiciliğini arttırmayı hedeflerken bir yandan da olaylar karşısında kendi nesnelliğini korumaya çalışmaktadır. Âşıkların, ölümle sonuçlanan olaylarda öldüren ya da öldürülen kişiyi suçlayan bir tavra girmediği, bunun nedeninin ise taraflardan birini küstürerek düşmanlığını kendi üzerine çekmek istememekten ileri geldiği görülmektedir (Çobanoğlu 218). Dolayısıyla “Gelinine göz diken Babanın Destanı”, kayınbaba-gelin ensestinde özne olan kadının yani kayınbabası tarafından göz koyulan gelinin

ağzından yazılan bir destandır. Kayınbaba ile gelin arasında geçen olay destanda şu şekilde hikâye edilmektedir:

Gelinin ağzından yazılan söz konusu destanda kayınbabadan baba olarak söz edilmiştir, bu durum akrabalık terimi olarak kayınbaba ile baba arasında bir farkın görülmeyişiyle açıklanmaktadır. Burada incelenen diğer âşık tarzı destanlarda da kayınbabaya baba diye hitap edildiği görülmektedir.

Gelin, yukarıdaki dörtlükte kocasının çalışmaya gittiğinden söz etmektedir. Büyük ihtimalle erkek, başka bir şehre çalışmaya gitmiştir. Askerliğe giden oğlunun yokluğunda gelinine göz koyan baba, bu destanda da yine işe giden oğlunun yokluğunda gelinine saldıran babayla benzerlik taşımaktadır. Her iki destanda da baba, oğlunun yokluğundan faydalanmaktadır. Görüleceği gibi yaşı gereği evin büyüğü olarak görülen ve aile içi erki elinde tutan baba, oğlunun yokluğunda oğlunun ailesini sahiplenmekte ve ev içindeki otoritesini genişletmektedir. Kadın da evin bir nesnesi, bir parçası olarak algılandığından bu sahiplenmenin boyutları kadının aleyhine biçimlenmektedir.

Kadın, kayınbabasının saldırısından korunmak için kayınbiraderinden yardım istemektedir. Güçsüz olarak nitelendirilen kadın, yine bir erkeğin korunmasına ihtiyaç duymaktadır. Kadının ensestten kurtulma mücadelesi, gelin ile kayınbaba arasında değil iki erkek, kayınbaba ile kayınbirader (baba-oğul) arasında

yaşanmaktadır.
Bu destanda bir cinayetten söz edilse de, kimin öldürüldüğü tam olarak anlaşılamamaktadır. Aşağıdaki şu dörtlükten anlaşıldığı üzere, büyük ihtimalle kayınbaba, kayınbirader Burhan‟ı öldürmektedir:

Sözü edilen cinayetten dolayı duruşmaya çıkarılan kayınbaba için idam istenmektedir: “Hâkim idam deyip kırdı kalemi” (Garip Kaymak 1). Bu âşık destanında kayınbabanın idamına karar verilirken gelin “sende cehennemde yan zalim baba”, “dünyada ahrette yüzün gülmesin” (Garip Kaymak 1) diyerek kayınbabanın dinî olarak da cezalandırılmasını dilemektedir. Bu bağlamda, masallarda cezalandırılmayan ensestöz (kayın) babanın, âşık destanlarında hem hukuki hem de dinî olarak cezasını bulduğuna şahit olunur.

Kayınbaba-gelin ensestinin, oğlun ya da kocanın yokluğunda gerçekleştiği görülmektedir.
Koca ya askerliğe gitmiştir ya da başka bir şehre çalışmaya. Askerliğe giden koca, döndüğünde karısının babasıyla evlendirildiğini öğrenip nedenini sorguladığında babası durumu meşrulaştırmaya çalışır. Baba, oğlunun ölüm haberini alması üzerine gelinini sahipsiz bırakmak istemediğini söylemektedir. Konuyla ilgili dialoglar, baba ile oğul arasında geçerken kadına daha az söz hakkı tanınması kayınbaba-gelin ensestinin baba ile oğul arasında bir iktidar mücadelesi biçiminde gerçekleştiğini göstermektedir.
Ayrıca suçlu ya da suçsuz olduğuna karar verilmesi noktasında ensest mağduru kadınla ilgili bir yargıya varılmaması, kadının baba ile oğul arasındaki iktidar mücadelesinde nesne konumunda olduğunu vurgulamaktadır.