DÖRDÜNCÜ BÖLÜM
EVLİLİK YOLUYLA AKRABA OLANLAR ARASINDAKİ ENSEST
Evlilik yoluyla akraba olanlar arasındaki ensest bağlamından hareketle Türkçe halk anlatılarına bakıldığında kayınbaba-gelin, kayınbirader-yenge ve baldız- enişte ensestinin örneklendiği görülmektedir.
Kayınbaba gelin ensesti, baba-kız ensesti bölümünde değerlendirildiğinden bu bölümde sadece kayınbirader-yenge ve baldız-enişte ensesti incelenecektir.
Söz konusu ensest biçimlerinde levirat ve sororat gelenekleri de karşımıza çıkmaktadır. Bir kadının, kocasının ölümünden sonra, onun erkek kardeşlerinden biriyle (kayınbiraderle) evlendirilmesi geleneğine levirat (kayın alma) denir (Antropoloji Sözlüğü 552). Halk bilimci Ali Rıza Balaman, Doğu ve Güneydoğu Anadolu‟da gelinin “ağabey” diye seslendiği kocasının büyük erkek kardeşleri, gerçek ağabey sayıldığı için nikâh düşmeyeceği düşünülerek genellikle küçük kardeşle evlendirildiğini belirtmektedir (Evlilik Akrabalık Türleri 51). Levirat geleneğinde amaç, dul kalan kadın ve çocukları güvence altına almaktır. Çocuklar, bu şekilde babayanlı soy ilişkisini sürdürmeye devam ederken akrabalık ilişkileri de korunmaktadır.
Kayınbaba gelin ensesti, baba-kız ensesti bölümünde değerlendirildiğinden bu bölümde sadece kayınbirader-yenge ve baldız-enişte ensesti incelenecektir.
Söz konusu ensest biçimlerinde levirat ve sororat gelenekleri de karşımıza çıkmaktadır. Bir kadının, kocasının ölümünden sonra, onun erkek kardeşlerinden biriyle (kayınbiraderle) evlendirilmesi geleneğine levirat (kayın alma) denir (Antropoloji Sözlüğü 552). Halk bilimci Ali Rıza Balaman, Doğu ve Güneydoğu Anadolu‟da gelinin “ağabey” diye seslendiği kocasının büyük erkek kardeşleri, gerçek ağabey sayıldığı için nikâh düşmeyeceği düşünülerek genellikle küçük kardeşle evlendirildiğini belirtmektedir (Evlilik Akrabalık Türleri 51). Levirat geleneğinde amaç, dul kalan kadın ve çocukları güvence altına almaktır. Çocuklar, bu şekilde babayanlı soy ilişkisini sürdürmeye devam ederken akrabalık ilişkileri de korunmaktadır.
Bir erkeğin, karısının ölümünden sonra onun kız kardeşlerinden biriyle (baldızla) evlendirilmesi geleneğine ise sororat (baldız alma) denir (Antropoloji Sözlüğü 739). Sororat geleneğinde amaç, daha çok çocukları güvence altına almaktır. Dul kalan baba, çocuklarıyla yeterince ilgilenemeyecek, en önemlisi de çocuklar
anne sevgisinden yoksun kalacaktır. Dolayısıyla babanın evleneceği kişinin, ölen eşin kız kardeşi, yani çocuklara akrabalık bağıyla bağlı olan teyze olması önemlidir. Çünkü ailenin içinden olan teyze, çocukların tanıdığı ve sevdiği biridir. Enişte-baldız ensestini örnekleyen mânilerde sororat geleneğine vurgu yapılarak ensestin meşrulaştırılması söz konusudur.
Sororat, başlık parası verilerek yapılan evliliklerde özellikle uygulanan bir gelenektir. Erkek, başlık parası vererek evlendiği kadının ölümü üzerine, mağdur olarak konumlandırılır.
Çünkü erkek bir daha başlık parası verecek durumda olmadığından ve “başlık parası” geleneği bir ticaret ilişkisi olarak düşünüldüğünden erkeğin bu ilişkideki mağduriyetinin, kadının ailesi tarafından giderilmesi gerekmektedir. Dolayısıyla ölen kadının ailesi ya başlık parasını geri verecek ya da evdeki kızlarından birini eş olarak damadına verecektir.
Âşık tarzı destanlarda kayınbirader, kendisinde gönlü olan yengesi ile birlikte olmak için kardeşini öldürürken türkülerde ve ağıtlarda ise kocasının ölümü üzerine kayınbiraderiyle evlenmek istemeyen kadınların sesi duyulmaktadır. Kayınbiraderle birlikte olmayı kendi seçen yengenin yaşadığı ens estle, istemeyerek kayınbiraderiyle evlendirilen yengenin yaşadığı ensestin birbirinden farklı olması dolayısıyla kayınbirader-yenge ensesti iki başlık altında ele alınacaktır. Ayrıca yengesiyle evlenmek istemeyen kayınbiraderin yaktığı bir türkü de bu incelemeye konu olacaktır.
Sororat, başlık parası verilerek yapılan evliliklerde özellikle uygulanan bir gelenektir. Erkek, başlık parası vererek evlendiği kadının ölümü üzerine, mağdur olarak konumlandırılır.
Çünkü erkek bir daha başlık parası verecek durumda olmadığından ve “başlık parası” geleneği bir ticaret ilişkisi olarak düşünüldüğünden erkeğin bu ilişkideki mağduriyetinin, kadının ailesi tarafından giderilmesi gerekmektedir. Dolayısıyla ölen kadının ailesi ya başlık parasını geri verecek ya da evdeki kızlarından birini eş olarak damadına verecektir.
Âşık tarzı destanlarda kayınbirader, kendisinde gönlü olan yengesi ile birlikte olmak için kardeşini öldürürken türkülerde ve ağıtlarda ise kocasının ölümü üzerine kayınbiraderiyle evlenmek istemeyen kadınların sesi duyulmaktadır. Kayınbiraderle birlikte olmayı kendi seçen yengenin yaşadığı ens estle, istemeyerek kayınbiraderiyle evlendirilen yengenin yaşadığı ensestin birbirinden farklı olması dolayısıyla kayınbirader-yenge ensesti iki başlık altında ele alınacaktır. Ayrıca yengesiyle evlenmek istemeyen kayınbiraderin yaktığı bir türkü de bu incelemeye konu olacaktır.
A. Kayınbiraderiyle Bir Olup Kocasını Öldüren Yengeler bundan sonraki yazımız.
